IONLASHTIRUVCHI NURLANISHNING MOLEKULYAR DARAJADAGI TA’SIRI VA RADIOBIOLOGIYA ASOSLARI
Keywords:
ionlashtiruvchi nurlanish, radiobiologiya, radiatsiya fizikasi, alfa nurlanish (α-zarrachalar), beta nurlanish (β-zarrachalar), gamma nurlanish (γ-nurlar), rentgen nurlanishi, neytron nurlanishi, elektromagnit to‘lqinlar, yuqori energiyali zarrachalar, ionlanish jarayoni, eksitatsiya, chiziqli energiya uzatish (LET), penetratsiya qobiliyati, radiatsiya dozasi, yutilgan doza (Gray), ekvivalent doza (Sievert), biologik samaradorlik (RBE), dozaviy yuklama, radiatsion xavfsizlik, DNK shikastlanishi, bir zanjirli uzilish (SSB), ikki zanjirli uzilish (DSB), nukleotid modifikatsiyasi, xromosomal aberratsiya, genetik mutatsiya, gen ekspressiyasi buzilishi, epigenetik o‘zgarishlar, suv radiolizi, erkin radikallar, reaktiv kislorod turlari (ROS), gidroksil radikali (•OH), superoksid anioni (O₂⁻), vodorod peroksid (H₂O₂), oksidlovchi stress, lipid peroksidlanishi, oqsillar denaturatsiyasi, DNK oksidlanishi, hujayra sikli, radiosensitivlik, radiorezistentlik, proliferatsiya faolligi, differensiallanish darajasi, mitoz, apoptoz, nekroz, hujayra o‘limi, DNK reparatsiyasi, homolog rekombinatsiya, no-homolog birikish (NHEJ), radiatsiyaning bevosita ta’siri, bilvosita ta’sir mexanizmi, molekulyar zararlanish, biologik javob reaksiyasi, signal transduktsiya, p53 oqsili, hujayra stress javobi, radioterapiya, radiodiagnostika, onkologiya, nurlanish terapiyasi, dozani fraksiyalash, klinik radiobiologiya, radioproteksiya, radiatsion sindrom, immun tizimga ta’sir, to‘qima regeneratsiyasi, uzoq muddatli ta’sirlar, kanserogenez, mutagenezAbstract
Mazkur maqolada ionlashtiruvchi nurlanishning tirik organizmlarga, ayniqsa molekulyar darajada ko‘rsatadigan ta’siri hamda radiobiologiyaning nazariy asoslari kompleks tarzda tahlil qilingan. Ionlashtiruvchi nurlanish yuqori energiyali zarrachalar yoki elektromagnit to‘lqinlar oqimi bo‘lib, u biologik muhitda atom va molekulalarning ionlanishiga olib keladi. Ushbu jarayon hujayra komponentlari, xususan, suv molekulalari, oqsillar va nuklein kislotalar bilan o‘zaro ta’sirlashib, birlamchi va ikkilamchi radiokimyoviy reaksiyalarni yuzaga keltiradi. Maqolada nurlanishning bevosita va bilvosita ta’sir mexanizmlari batafsil yoritilgan. Bevosita ta’sirda ionlashtiruvchi zarrachalar DNK molekulasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri zarba berib, uning strukturaviy yaxlitligini buzadi. Bilvosita ta’sir esa suv radiolizi natijasida hosil bo‘ladigan erkin radikallar — gidroksil radikali (•OH), vodorod peroksid (H₂O₂) va superoksid anioni orqali amalga oshadi. Ushbu reaktiv kislorod turlari DNK, oqsillar va lipidlarga zarar yetkazib, hujayra metabolizmining izdan chiqishiga olib keladi. Shuningdek, DNK darajasida yuzaga keladigan asosiy shikastlanishlar — bir zanjirli uzilishlar, ikki zanjirli uzilishlar, nukleotid modifikatsiyalari va xromosomal aberratsiyalar — radiatsiyaning genetik oqibatlarini belgilaydi. Hujayra ushbu shikastlanishlarga javoban reparatsiya mexanizmlarini ishga tushiradi, biroq yuqori dozali nurlanish yoki reparatsiya tizimining buzilishi mutatsiyalar, apoptoz yoki neoplastik transformatsiyaga olib kelishi mumkin. Radiobiologiya nuqtai nazaridan hujayralarning nurlanishga sezgirligi ularning proliferativ faolligi va differensiallanish darajasiga bog‘liq. Tez bo‘linuvchi hujayralar (masalan, gemopoetik to‘qima, epiteliy hujayralari) nurlanishga ko‘proq sezgir bo‘lsa, differensiallangan hujayralar nisbatan chidamliroq hisoblanadi. Maqolada shuningdek ionlashtiruvchi nurlanishning tibbiyotdagi qo‘llanilishi — radiodiagnostika va radioterapiya — hamda uning salbiy oqibatlari o‘rtasidagi muvozanat masalasi ham ko‘rib chiqilgan. Umuman olganda, ionlashtiruvchi nurlanishning molekulyar mexanizmlarini chuqur o‘rganish radiatsion xavfsizlikni ta’minlash, onkologik kasalliklarni davolash va biologik himoya tizimlarini takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega.References
1. Hall, E. J., Giaccia, A. J. Radiobiology for the Radiologist. 8th ed. –
Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2019.
2. Joiner, M. C., van der Kogel, A. J. Basic Clinical Radiobiology. 5th ed. –
Boca Raton: CRC Press, 2018.
3. Bushberg, J. T., Seibert, J. A., Leidholdt, E. M., Boone, J. M. The Essential
Physics of Medical Imaging. 4th ed. – Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins,
2020.
4. Turner, J. E. Atoms, Radiation, and Radiation Protection. 4th ed. –
Hoboken: Wiley-VCH, 2017.
5. Coggle, J. E. Biological Effects of Radiation. 2nd ed. – London: Taylor &
Francis, 2016.
6. Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K.,
Walter, P. Molecular Biology of the Cell. 7th ed. – New York: Garland Science,
2022.
7. Guyton, A. C., Hall, J. E. Textbook of Medical Physiology. 14th ed. –
Philadelphia: Elsevier, 2021.
8. Halliday, D., Resnick, R., Walker, J. Fundamentals of Physics. 11th ed. –
Hoboken: Wiley, 2018.