O'SMIRLIK DAVRIDA AXLOQIY QAROR QABUL QILISH: NEYROKOGNITIV RIVOJLANISH, AXLOQIY NAZARIYALAR VA IMPULSIVLIK MUAMMOSI
Keywords:
o'smirlik davri, axloqiy qaror qabul qilish, Piaget, Kohlberg, prefrontal korteks, limbik tizim, impulsivlik, ikki tizimli modelAbstract
Ushbu maqolada o'smirlik davrida axloqiy qaror qabul qilish jarayoni uch nuqtai nazardan tahlil qilinadi: (1) miyaning neyrokognitiv rivojlanishi va uning axloqiy tanlovlarga ta'siri; (2) Piaget va Kohlbergning axloqiy rivojlanish nazariyalari o'smirlik davri kontekstida; (3) impulsivlik bilan uzoq muddatli oqibatlarni baholash o'rtasidagi ziddiyat. Maqola tizimli adabiyotlar tahliliga asoslangan bo'lib, mavzu bo'yicha nazariy va empirik manbalarni sintez qilish orqali o'smirlarning axloqiy xulq-atvorini shakllantiruvchi omillarning yaxlit tasvirini taqdim etadi. Natijalar shuni ko'rsatadiki, o'smirlarning axloqiy qarorlari nafaqat ularning kognitiv-axloqiy rivojlanish bosqichiga, balki miya tuzilmalarining notekis rivojlanishi va vaziyatga bog'liq emotsional holatlarga ham bog'liq.References
1. Piaget, J. (1932). The Moral Judgment of the Child. London: Kegan Paul, Trench, Trubner & Co.
2. Kohlberg, L. (1969). Stage and Sequence: The Cognitive-Developmental Approach to Socialization. In D. A. Goslin (Ed.), Handbook of Socialization Theory and Research. Chicago: Rand McNally.
3. Kohlberg, L. (1984). The Psychology of Moral Development: The Nature and Validity of Moral Stages. San Francisco: Harper & Row.
4. Steinberg, L. (2008). A Social Neuroscience Perspective on Adolescent Risk-Taking. Developmental Review, 28(1), 78-106.
5. Casey, B. J., Getz, S., & Galvan, A. (2008). The Adolescent Brain. Developmental Review, 28(1), 62-77.
6. Giedd, J. N. va boshqalar (1999). Brain Development During Childhood and Adolescence: A Longitudinal MRI Study. Nature Neuroscience, 2(10), 861-863.
7. Reyna, V. F., & Farley, F. (2006). Risk and Rationality in Adolescent Decision Making: Implications for Theory, Practice, and Public Policy. Psychological Science in the Public Interest, 7(1), 1-44.
8. Blakemore, S.-J., & Robbins, T. W. (2012). Decision-Making in the Adolescent Brain. Nature Neuroscience, 15(9), 1184-1191.
9. Gibbs, J. C. (2019). Moral Development and Reality: Beyond the Theories of Kohlberg, Hoffman, and Haidt (4th ed.). New York: Oxford University Press.