TEZLATKICHLARDA HOSIL QILINGAN 10–100 MEV ENERGIYALI PROTON DASTALARINING MODDA BILAN O‘ZARO TA’SIRI: ENERGIYA YO‘QOTISHI VA ZARRACHA YUGURISH MASOFASINING NAZARIY TAHLILI

Authors

  • G’anijonov Nurullo Usmonjon o‘g‘li Author
  • Erkin Xojiyevich Bozorov Author

Keywords:

proton dastasi, zaryadlangan zarracha, energiya yo‘qotishi, to‘xtatish qobiliyati, Bethe–Bloch tenglamasi, CSDA masofa, yugurish masofasi, Bragg cho‘qqisi, proton terapiyasi, dozimetriya

Abstract

Ushbu maqolada tezlatkichlarda hosil qilinadigan 10–100 MeV energiyali proton dastalarining modda bilan o‘zaro ta’siri nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Protonlarning muhitda energiya yo‘qotishining asosiy mexanizmlari — atom elektronlarini ionlashtirish va qo‘zg‘atish, atom yadrolari bilan elastik sochilish hamda noelastik yadro reaksiyalari — yoritiladi. Zaryadlangan og‘ir zarrachalarning moddadagi o‘rtacha energiya yo‘qotishini tavsiflaydigan Bethe–Bloch tenglamasining fizik mazmuni tahlil qilinadi. Protonning yugurish masofasi boshlang‘ich energiyaga, muhitning zichligiga va tarkibiga bog‘liq ekani ko‘rsatiladi. Suv muhitida 10–100 MeV energiyali protonlarning uzluksiz sekinlashish yaqinlashuvi bo‘yicha yugurish masofalari baholandi. Natijalarga ko‘ra, proton energiyasi 10 MeV dan 100 MeV gacha oshganda uning suvdagi taxminiy yugurish masofasi 0,12 sm dan 7,70 sm gacha ortadi. Proton energiyasi kamayishi bilan ionlashtirish qobiliyatining ortishi natijasida Bragg cho‘qqisi shakllanadi. Olingan natijalar proton terapiyasi, radiatsion dozimetriya, radioizotoplar ishlab chiqarish va nishon materiallarini tanlash masalalarida amaliy ahamiyatga ega.

References

1. International Commission on Radiation Units and Measurements. Stopping Powers and Ranges for Protons and Alpha Particles. ICRU Report 49. Bethesda, MD: ICRU

1993. https://doi.org/10.1093/jicru/os25.2.

2. Berger M.J., Coursey J.S., Zucker M.A., Chang J. ESTAR, PSTAR, and ASTAR: Computer Programs for Calculating Stopping-Power and Range Tables for Electrons, Protons, and Helium Ions. Gaithersburg, MD: National Institute of Standards and Technology

2005. NIST Standard Reference Database 124. Available from: https://physics.nist.gov/PhysRefData/Star/Text/PSTAR.html. Accessed: 04 September 2026.

3. Navas S., et al. Review of Particle Physics. Physical Review D. 2024

110:030001. https://doi.org/10.1103/PhysRevD.110.030001

4. Janni J.F. Proton range-energy tables, 1 keV–10 GeV. Atomic Data and Nuclear Data Tables. 1982

27(3):341–529.

5. Paganetti H., editor. Proton Therapy Physics. 2nd ed. Boca Raton, FL: CRC Press

2018. ISBN: 978-1-4987-6769-6.

6. Wilson R.R. Radiological use of fast protons. Radiology. 1946

47(5):487–491.

https://doi.org/10.1148/47.5.487

7. Durante M., Loeffler J.S. Charged particles in tumour therapy. Nature Reviews Clinical Oncology 2010

7(1):37–43. https://doi.org/10.1038/nrclinonc.2009.183

8. Alonso J.R., et al. Medical isotope production with the IsoDAR cyclotron. Nature Reviews Physics. 2019

1:533–534. https://doi.org/10.1038/s42254-019-0095-6

9. International Atomic Energy Agency. Cyclotron Produced Radionuclides: Physical Characteristics and Production Methods. Technical Reports Series No. 468. Vienna: International Atomic Energy Agency

2009. ISBN: 978-92-0-106408-2.

Published

2026-09-14