AHOLI TURMUSH FAROVONLIGINI SAMARALI BOSHQARISH ORQALI KAMBAGʻALLIKNI QISQARTIRISH: BUXORO VILOYATI MISOLIDA EKONOMETRIK TAHLIL VA INTEGRAL BOSHQARUV MODELI
Keywords:
aholi turmush farovonligi, kambagʻallikni qisqartirish, ekonometrik modellashtirish, koʻp omilli regression tahlil, Integral Boshqarish Modeli, Buxoro viloyati, ijtimoiy boshqaruv, mintaqaviy iqtisodiyotAbstract
Maqolada aholi turmush farovonligini samarali boshqarish orqali kambagʻallikni qisqartirish muammosi Buxoro viloyati misolida tadqiq etilgan. Tadqiqotning maqsadi — mintaqada kambagʻallik darajasiga taʾsir etuvchi asosiy omillarni ekonometrik jihatdan aniqlash va ularga asoslangan integratsiyalashgan boshqaruv modelini ishlab chiqishdan iborat. Metodologik asos sifatida koʻp omilli chiziqli regression tahlil (OLS), vaqt qatoriga asoslangan eksponensial sekinlanish modeli hamda stsenariyli prognozlashtirish usullaridan foydalanilgan; hisob-kitoblar Python dasturlash tilining statsmodels va scipy.optimize paketlari yordamida amalga oshirilgan. Buxoro viloyatining 13 ta maʾmuriy-hududiy birligi boʻyicha kesim maʾlumotlari hamda 2019–2025 yillar dinamik qatori tahlil qilingan. Natijalar shuni koʻrsatdiki, oʻrtacha ish haqining oʻsishi kambagʻallik darajasiga statistik jihatdan ahamiyatli salbiy taʾsir koʻrsatadi (elastiklik koeffitsiyenti –0,83), regression model determinatsiya koeffitsiyenti R²=0,9961 ni tashkil etdi. Eksponensial modellashtirish natijasida viloyatning tuzilmaviy kambagʻallik chegarasi 2,50 foiz darajasida, yarim qisqarish davri esa 2,35 yil ekanligi aniqlandi. Olingan natijalar asosida «Kambagʻallikni qisqartirishni Integral Boshqarish Modeli» (IBM) ishlab chiqilgan boʻlib, uning joriy etilishi 2030 yilga borib kambagʻallik darajasini qoʻshimcha 1,6 foiz punktga (bazaviy stsenariyda 4,50 foizdan 2,60 foizga) qisqartirish imkonini beradi. Xarajat-samara tahlili 572 mlrd soʻmlik investitsiya evaziga 2 910 mlrd soʻmlik iqtisodiy-ijtimoiy samara (ROI=409%) olinishini koʻrsatdi. Maqola natijalari mintaqaviy ijtimoiy siyosatni ilmiy asosda takomillashtirishda amaliy ahamiyatga ega.References
1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023 yil 11 sentyabrdagi PF-158-
son «Oʻzbekiston — 2030» strategiyasi toʻgʻrisidagi Farmoni // Qonun hujjatlari
maʾlumotlari milliy bazasi, 12.09.2023, 06/23/158/0654-son.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024 yil 24 sentyabrdagi PF-136-
son «Kambagʻallikni qisqartirish va aholi turmush farovonligini oshirish borasidagi
chora-tadbirlarni yangi bosqichga olib chiqish toʻgʻrisida»gi Farmoni // Qonun
hujjatlari maʾlumotlari milliy bazasi, 25.09.2024, 06/24/136/0780-son.
3. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi PF-60-son
«2022–2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot strategiyasi
toʻgʻrisida»gi Farmoni // Qonun hujjatlari maʾlumotlari milliy bazasi, 29.01.2022,
06/22/60/0082-son.
4. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 26 martdagi PF-5975-
son «Aholi bandligi va kambagʻallikni qisqartirish sohasidagi davlat siyosatini
takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida»gi Farmoni // Qonun hujjatlari
maʾlumotlari milliy bazasi, 27.03.2020, 06/20/5975/0341-son.
5. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024 yil 9 noyabrdagi PF-180-
son «Kambagʻallikdan farovonlikka» dasturini amalga oshirish chora-tadbirlari
toʻgʻrisidagi Farmoni // Qonun hujjatlari maʾlumotlari milliy bazasi, 10.11.2024.
6. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024 yil 12 avgustdagi PQ-287-
son «Buxoro viloyatida kichik va oʻrta biznesni qoʻllab-quvvatlash, xizmat
koʻrsatish va turizmni rivojlantirishning qoʻshimcha chora-tadbirlari toʻgʻrisida»gi
Qarori // Qonun hujjatlari maʾlumotlari milliy bazasi, 13.08.2024.
7. Oʻzbekiston Respublikasi Milliy statistika qoʻmitasi rasmiy sayti. — URL:
8. Seabold S., Perktold J. statsmodels: Econometric and Statistical Modeling
with Python // Proceedings of the 9th Python in Science Conference. — 2010. — P.
92–96.
9. Buxoro viloyati statistika boshqarmasi. Ijtimoiy-iqtisodiy koʻrsatkichlar
yillik hisoboti (2019–2025 yy.). — Buxoro, 2025.
10. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-
son «Oʻzbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish boʻyicha Harakatlar
strategiyasi toʻgʻrisida»gi Farmoni // Qonun hujjatlari maʾlumotlari milliy bazasi,
08.02.2017, 06/17/4947/0316-son.
11. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023 yil 6 apreldagi PF-49-son
«Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi
faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida»gi Farmoni.
12. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 1 fevraldagi PF-66-son
«Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik masalalarida davlat boshqaruvi tizimini
yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida»gi Farmoni.
13. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2024 yil 31
dekabrdagi «Minimal isteʾmol xarajatlari (MIX) miqdorini belgilash toʻgʻrisida»gi
Qarori // Qonun hujjatlari maʾlumotlari milliy bazasi.