O‘ZBEK TILIDA FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING PSIXOLINGVISTIK XUSUSIYATLARI

Authors

  • Irisova Shahribonu Zayniddinovna Author

Keywords:

frazeologik birlik, psixolingvistika, mental leksikon, ichki forma, assotsiativ tafakkur, nutq faoliyati, o‘zbek tili.

Abstract

Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi frazeologik birliklarning psixolingvistik xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi – frazeologizmlarning inson ongida qanday saqlanishi, qayta ishlanishi va nutqiy faoliyatda faollashish mexanizmlarini aniqlashdan iborat. Ishda frazeologik birliklarning mental leksikondagi o‘rni, ularning kompozitsion va nokompozitsion xususiyatlari, assotsiativ-obrazli tabiati hamda emotsional-ekspressiv qatlami ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot davomida tavsifiy, struktur-semantik va qiyosiy-tahliliy metodlardan foydalanildi; til materiali sifatida o‘zbek tilida keng qo‘llaniladigan, shu jumladan badiiy nutqdan olingan frazeologik birliklar tanlab olindi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilidagi frazeologik birliklarning katta qismi ongda yaxlit assotsiativ obraz sifatida saqlanadi va ularni tushunish alohida komponentlar ma’nosini izchil tiklashdan ko‘ra, yaxlit bir butunlikni tanib olishga asoslanadi. Shu bilan birga, ichki shakli saqlanib qolgan frazeologizmlar qisman kompozitsion tarzda, ya’ni tarkibiy qismlar ma’nosiga tayanib ham anglashilishi mumkinligi aniqlandi. Shuningdek, frazeologik birliklarning nutqni tushunish jarayoniga hamda tinglovchi ongida emotsional-baholovchi munosabat shakllantirishga ta’siri muhokama qilinadi. Xulosalar o‘zbek tilini o‘qitish metodikasi va tarjima amaliyotida qo‘llanilishi mumkin.

References

1. Rahmatullayev Sh. O‘zbek frazeologiyasining ba’zi masalalari. – Toshkent, 1966. – B. 9-58.

2. Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati. – Toshkent, 1992.

3. Rahmatullayev Sh. Nutqimiz ko‘rki. – Toshkent, 1970. – B. 5-43.

4. Xursanov N.I. O‘zbek muloqot diskursida frazeologik birliklarning o‘rganilishi // NamDU ilmiy axborotnomasi, 2024, 7-son.

5. Narmuratov Z.R. O‘zbek va ingliz tillarida ilm mazmunli frazeologik birliklarning chog‘ishtirma tahlili // NamDU ilmiy axborotnomasi, 2023, 8-son.

6. Uktamova M.X. Lingvokognitivnыy analiz semanticheskix frazeologizmov «xarakter» v angliyskom i uzbekskom yazыkax // Oriental Renaissance jurnali.

7. Vinogradov V.V. frazeologik birliklarning struktur-semantik tasnifi (Xursanov N.I. [4] orqali keltirilgan).

8. Gibbs R.W., Jr. On the Process of Understanding Idioms // Journal of Psycholinguistic Research, 1985, Vol. 14, No. 5, p. 465–472.

9. How are idioms processed?: A debate from a psycholinguistic perspective // Revista Signos, Vol. 45, No. 80.

10. Psycholinguistic Criteria for Understanding Phraseological Units // Mediterranean Journal of Social Sciences.

11. Omazić M. Processing of idioms and idiom modifications: A view from cognitive linguistics. // Phraseology: theory, typology and terminology.

12. Vygotskiy L.S. Mыshlenie i rech'. – Moskva, 1934.

13. Leontyev A.A. Osnovы psixolingvistiki. – Moskva, 1997.

Published

2026-10-03