IQTISODIY O‘SISH VA EKOLOGIK BARQARORLIK O‘RTASIDAGI O‘ZARO BOG‘LIQLIK VA ULARNI BAHOLASH YONDASHUVLARI
Keywords:
iqtisodiy o‘sish, ekologik barqarorlik, ajralish (decoupling), Tapio indeksi, Kaya ayniyati, LMDI dekompozitsiya, CO₂ chiqindilari.Abstract
Maqolada iqtisodiy o‘sish va ekologik barqarorlik o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikning nazariy asoslari yoritilgan va uni baholashning asosiy yondashuvlari qiyosiy tahlil qilingan. Tapio ajralish indeksi hamda Kaya ayniyatiga asoslangan LMDI dekompozitsiya usuli O‘zbekistonning 2000–2024-yillar ma’lumotlariga qo‘llanilgan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, mazkur davrda real YaIM 4,7 baravar o‘sgan, CO₂ chiqindilari esa atigi 12,9 foizga oshgan, ya’ni kuchsiz ajralish kuzatilgan. Biroq 2015-yildan keyin ajralish elastikligi 0,54–0,66 gacha ko‘tarilgan. Buning asosiy sababi energiya sig‘imini kamaytirish salohiyatining qisqarib borayotganidir: 2016–2023-yillarda bu omil chiqindilarni atigi 13,8 mln tonnaga kamaytirgan, 2000–2010-yillarda esa 91,2 mln tonnaga kamaytirgan edi.References
1. World Commission on Environment and Development. Our Common Future. – Oxford: Oxford University Press, 1987.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktabrdagi PQ-4477-son “2019–2030-yillar davrida O‘zbekiston Respublikasining «yashil» iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Qarori. – www.lex.uz.
3. Revised/Updated NDC of Uzbekistan // International Energy Agency. – https://www.iea.org/policies/18683-revisedupdated-ndc-of-uzbekistan
4. Grossman G.M., Krueger A.B. Economic Growth and the Environment // The Quarterly Journal of Economics. – 1995. – Vol. 110, No. 2. – P. 353–377.
5. Stern D.I. The Rise and Fall of the Environmental Kuznets Curve // World Development. – 2004. – Vol. 32, No. 8. – P. 1419–1439.
6. Ehrlich P.R., Holdren J.P. Impact of Population Growth // Science. – 1971. – Vol. 171, No. 3977. – P. 1212–1217.
7. York R., Rosa E.A., Dietz T. STIRPAT, IPAT and ImPACT: Analytic Tools for Unpacking the Driving Forces of Environmental Impacts // Ecological Economics. – 2003. – Vol. 46, No. 3. – P. 351–365.
8. Meadows D.H., Meadows D.L., Randers J., Behrens W.W. The Limits to Growth. – New York: Universe Books, 1972.
9. OECD. Indicators to Measure Decoupling of Environmental Pressure from Economic Growth. – Paris: OECD, 2002.
10. Tapio P. Towards a Theory of Decoupling: Degrees of Decoupling in the EU and the Case of Road Traffic in Finland between 1970 and 2001 // Transport Policy. – 2005. – Vol. 12, No. 2. – P. 137–151.
11. Kaya Y. Impact of Carbon Dioxide Emission Control on GNP Growth: Interpretation of Proposed Scenarios. – Paris: IPCC Energy and Industry Subgroup, 1990.
12. Ang B.W. The LMDI Approach to Decomposition Analysis: A Practical Guide // Energy Policy. – 2005. – Vol. 33, No. 7. – P. 867–871.
13. Wackernagel M., Rees W. Our Ecological Footprint: Reducing Human Impact on the Earth. – Gabriola Island: New Society Publishers, 1996.
14. United Nations et al. System of Environmental-Economic Accounting 2012: Central Framework. – New York: United Nations, 2014.
15. World Bank. World Development Indicators. – https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators (murojaat sanasi: 08.10.2026).