MUZLIKLAR QISQARISHINING FARG‘ONA VODIYSI SUV RESURSLARI VA QISHLOQ XO‘JALIGIGA TA’SIRI
Keywords:
muzliklar, oqim rejimi, Sirdaryo, Farg‘ona vodiysi, sug‘orish, qor qoplami, suv xavfsizligi.Abstract
Farg‘ona vodiysi (≈22 000 km², ≈16 mln aholi) sug‘orma dehqonchiligi Sirdaryoni hosil qiluvchi Norin va Qoradaryo oqimiga bog‘liq, shu sababli muzliklar qisqarishi suv resurslari uchun muhim xavfdir. Yuqori Norin havzasida muzlik erishi yillik oqimning o‘rtacha ≈23 % ini (yillar bo‘yicha 5–45 %) tashkil etadi, biroq Sirdaryo yuqori oqimida bahor–yoz oqimining ≈72 % i qor hisobiga shakllanadi. Maqolada muzlik, qor va yog‘in omillarining oqimga ulushi, oqim vaqtining erta siljishi (qor qoplami davomiyligi yiliga 0,53–0,73 kunga qisqargan) hamda vodiy qishloq xo‘jaligi uchun oqibatlar tahlil qilindi. Qoradaryoda eng yuqori oqimning kamayishi (−14,7 m³/s/yil) ehtimoliy belgisi aniqlandi. Natijalar peak-water bosqichidan keyin yoz oqimi tanqisligi xavfini bartaraf etish uchun suv tejovchi texnologiyalar va ko‘p yillik suv rejalashtirishni asoslaydi.References
1. Fergana Valley. Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Fergana_Valley
2. UNDP Kyrgyzstan. Glaciers of Kyrgyzstan: How they are disappearing. https://www.undp.org/kyrgyzstan/blog/glaciers-kyrgyzstan-how-they-are-disappearing
3. Kriegel D., Mayer C., Hagg W., Vorogushyn S., Duethmann D., Gafurov A., Farinotti D. (2013). Changes in glacierisation, climate and runoff in the second half of the 20th century in the Naryn basin, Central Asia. Global and Planetary Change, 110, 51–61. https://www.cawater-info.net/syrdarya-knowledge-base/papers/kriegel-et-al.pdf
4. Saks T., Pohl E., Machguth H., Dehecq A., Barandun M., Kenzhebaev R., Kalashnikova O., Hoelzle M. (2022). Glacier Runoff Variation Since 1981 in the Upper Naryn River Catchments, Central Tien Shan. Frontiers in Environmental Science, 9, 780466. https://www.frontiersin.org/journals/environmental-science/articles/10.3389/fenvs.2021.780466/full
5. Vydra C., Dietz A.J., Roessler S., Conrad C. (2024). The Influence of Snow Cover Variability on the Runoff in Syr Darya Headwater Catchments between 2000 and 2022 Based on the Analysis of Remote Sensing Time Series. Water, 16(13), 1902. https://doi.org/10.3390/w16131902
6. Petrov M.A., Sabitov T.Y., Tomashevskaya I.G. va boshq. (2017). Glacial lake inventory and lake outburst potential in Uzbekistan. Science of the Total Environment, 592, 228–242. https://serval.unil.ch/notice/serval:BIB_0A09A58CEEBC
7. Kyrgyz transboundary rivers’ runoff assessment (Syr-Darya and Amu-Darya river basins) in climate change scenarios. https://water-ca.org/wp-content/uploads/4.Kyrgyz-transboundary-rivers-runoff-assessment-Syr-darya-and-Amu-darya-river-basins-in-climate-change-scenarios-1.pdf (mualliflar ma’lumoti olinmadi).