YASHIRIN IQTISODIYOTNING JAMIYAT VA IQTISODIYOTGA TA'SIRI: GLOBAL BAHOLAR VA O'ZBEKISTON MISOLIDA TAHLIL
Keywords:
yashirin iqtisodiyot, kuzatilmaydigan iqtisodiyot, norasmiy bandlik, soliq bazasi, institutsional sifat, MIMIC modeli, raqamlashtirish, iqtisodiy xavfsizlik, O'zbekistonAbstract
Maqolada yashirin iqtisodiyotning nazariy-uslubiy asoslari, uni o'lchash usullari hamda uning jamiyat va iqtisodiyotga ta'siri global va milliy darajada tahlil qilingan. Tadqiqot ikki xil ma'lumotlar bazasiga tayanadi: bir tomondan, Medina va Shnayderning 158 mamlakat bo'yicha 1991–2015-yillarni qamrab olgan MIMIC baholari, ikkinchi tomondan, O'zbekiston rasmiy statistikasi tomonidan 2008-yilgi Milliy hisoblar tizimi metodologiyasi asosida hisoblanadigan kuzatilmaydigan iqtisodiyot ko'rsatkichlari. Tahlil natijalari shuni ko'rsatdiki, post-sovet davlatlarida yashirin iqtisodiyot hajmi jahon o'rtacha darajasidan (YaIMning 31,9 foizi) sezilarli yuqori bo'lib, Gruziyada 64,9, Ozarbayjonda 52,2, Tojikistonda 43,0 foizni tashkil etgan. O'zbekistonda kuzatilmaydigan iqtisodiyot ulushi 2024-yilda YaIMning 34,8 foiziga, 2025-yilning birinchi yarmida 32,9 foiziga, 2026-yilning birinchi yarmida esa 22,9 foiziga teng bo'lgan. Tadqiqotda bu keskin pasayishning muhim qismi real iqtisodiy o'zgarish emas, balki hisoblash metodologiyasidagi uzilish bilan bog'liq degan xulosaga kelingan: shu davrda norasmiy bandlik ulushi aksincha 38–40 foizdan 48 foizgacha oshgan. Tarmoqlar kesimida eng yuqori norasmiylik qishloq xo'jaligida (60,5–75,1 foiz) saqlanib qolmoqda. Maqolada soliq yukini pasaytirish, raqamli to'lov infratuzilmasini kengaytirish va institutsional sifatni oshirishga qaratilgan oltita amaliy tavsiya ishlab chiqilgan.References
1. Medina L., Schneider F. Shadow Economies Around the World: What Did We Learn Over the Last 20 Years? IMF Working Paper WP/18/17. — Washington, D.C.: International Monetary Fund, 2018. — 76 p.
2. Schneider F., Enste D. Shadow Economies: Size, Causes, and Consequences // Journal of Economic Literature. — 2000. — Vol. 38, No. 1. — P. 77–114.
3. De Soto H. The Other Path: The Invisible Revolution in the Third World. — New York: Harper & Row, 1989. — 271 p.
4. Johnson S., Kaufmann D., Shleifer A. The Unofficial Economy in Transition // Brookings Papers on Economic Activity. — 1997. — No. 2. — P. 159–239.
5. Williams C. C. The Informal Economy and Poverty: Evidence and Policy Review. — London: Joseph Rowntree Foundation, 2014. — 48 p.
6. Medina L., Schneider F. Shadow Economies Around the World: New Results for 158 Countries over 1991–2015. CESifo Working Paper No. 6430. — Munich: CESifo, 2017. — 48 p.
7. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi. 2024-yil yakunlari bo'yicha kuzatilmaydigan iqtisodiyot ko'rsatkichlari. — Toshkent, 2025.
8. O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. 2025-yil yanvar–iyun oylarida kuzatilmaydigan iqtisodiyot. — Toshkent, 2025.
9. O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. 2026-yil yanvar–iyun oylarida kuzatilmaydigan iqtisodiyot. — Toshkent, 2026.
10. Fiskal tahlil instituti. Norasmiy bandlik va uning fiskal oqibatlari bo'yicha baholash natijalari. — Toshkent, 2026.
11. KPMG Uzbekistan, O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki. To'lov tashkilotlari bozori tadqiqoti. — Toshkent, 2026.
12. O'zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi (2019-yil 30-dekabrdagi O'RQ-599-son qonuni bilan tasdiqlangan, keyingi o'zgartirishlar bilan). — Toshkent: Adolat, 2023.
13. OECD. Measuring the Non-Observed Economy: A Handbook. — Paris: OECD Publishing, 2002. — 250 p.
14. European Commission, IMF, OECD, UN, World Bank. System of National Accounts 2008. — New York: United Nations, 2009. — 662 p.