HARBIY XIZMATCHILARDA UCHRAYDIGAN POSTTRAVMATIK STRESS BUZILISHI: NAZARIY VA AMALIY TAHLIL
Keywords:
harbiy, stress, travmatik, ijtimoiy, psixologik, qayta, jangovar, kognitiv, omillar, psixologiyaAbstract
Maqolada harbiy xizmatchilarda uchraydigan posttravmatik stress buzilishi (PTSB)ning psixologik mohiyati, rivojlanish omillari, klinik namoyon bo‘lishi va psixologik reabilitatsiya masalalari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida zamonaviy psixologik nazariyalar, jumladan, kognitiv nazariya, stress va koping nazariyasi, resurslarni saqlash nazariyasi hamda biopsixososial yondashuv asosida PTSBning shakllanish mexanizmlari yoritildi. Harbiy xizmatchilar faoliyati yuqori xavf, noaniqlik va psixoemotsional zo‘riqish bilan tavsiflanishi sababli mazkur kasallikning rivojlanish ehtimoli yuqori ekanligi aniqlandi. Tadqiqot natijalari PTSB rivojlanishida nafaqat jangovar harakatlar, balki shaxsning individual-psixologik xususiyatlari, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash darajasi va travmadan keyingi moslashuv jarayonlari ham muhim ahamiyat kasb etishini ko‘rsatdi. Shuningdek, travmaga yo‘naltirilgan kognitiv-xulqiy terapiya, psixologik reabilitatsiya dasturlarining samaradorligi tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari harbiy psixologik xizmat faoliyatini takomillashtirish hamda harbiy xizmatchilar ruhiy salomatligini mustahkamlashga qaratilgan tavsiyalar ishlab chiqish imkonini beradi. Kalit so‘zlar: posttravmatik stress buzilishi, harbiy psixologiya, jangovar stress, travma, reabilitatsiya, ruhiy salomatlik.References
1. Greenberg N., Murphy D. PTSD among military personnel // International
Review of Psychiatry. – 2011. – Vol. 23(2). – P. 160–165.
2. LeardMann C.A., Smith T.C., Ryan M.A.K. Risk factors for post-deployment
PTSD in military personnel // Psychiatry Research. – 2013. – Vol. 210(3). – P.
1042–1049.
3. Beck A.T. Cognitive Therapy and Emotional Disorders. – New York:
International Universities Press, 1976. – 356 p.
4. Ehlers A., Clark D.M. A Cognitive
Model of Posttraumatic Stress Disorder // Behaviour Research and Therapy. –
2000. – Vol. 38(4). – P. 319–345.
5. Lazarus R.S., Folkman S. Stress, Appraisal and Coping. – New York: Springer
Publishing Company, 1984. – 445 p.
6. Hobfoll S.E. Conservation of Resources Theory: Its Implication for Stress,
Health and Resilience // Oxford Handbook of Stress, Health and Coping. – Oxford
University Press, 2011. – P. 127–147.
7. Xue C., Ge Y., Tang B. et al. A Meta-analysis of Risk Factors for CombatRelated PTSD among Military Personnel and Veterans // PLOS ONE. – 2015. –
Vol. 10(3). – Article e0120270.
8. Yehuda R. Post-Traumatic Stress Disorder // New England Journal of Medicine.
– 2002. – Vol. 346(2). – P. 108–114.
9. Kitchiner N.J., Lewis C., Roberts N.P., Bisson J.I. Psychological therapies for
military personnel with PTSD // European Journal of Psychotraumatology. – 2019.
– Vol. 10(1). – P. 1–12.
10. Karimova V.M. Harbiy psixologiya. – Toshkent: Tafakkur, 2019. – 248 b.
11. G‘oziev E.G‘. Umumiy psixologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020. – 512 b.
12. Nishonova Z.T. Psixodiagnostika va eksperimental psixologiya. – Toshkent:
Tafakkur, 2021. – 304 b.