SO‘Z BIRIKMALARINI KONSEPTUALLASHTIRISHNING LISONIY-KOGNITIV MEXANIZMLARI: KONSEPTUAL METAFORA, METONIMIYA VA FREYM MODELLASHTIRISH
Keywords:
so‘z birikmasi, konseptuallashtirish, kognitiv tilshunoslik, konseptual metafora, metonimiya, freym, freym modellashtirish, konsept, kognitiv model, obraz-sxema, semantika, pragmatika, ingliz tili, o‘zbek tili.Abstract
Mazkur maqolada so‘z birikmalarini konseptuallashtirishning lisoniy-kognitiv mexanizmlari konseptual metafora, metonimiya va freym modellashtirish asosida tahlil qilinadi. Kognitiv tilshunoslik nuqtayi nazaridan so‘z birikmalari faqat sintaktik birlik sifatida emas, balki insonning borliqni idrok etishi, kategoriyalashi, konseptual tizimlashtirishi va kommunikativ tajribasini ifodalovchi lisoniy konstruksiyalar sifatida qaraladi. Konseptual metafora bir konseptual sohaga xos bilimlarning boshqa sohaga ko‘chirilishi orqali yangi mazmuniy birliklarning shakllanishini ta’minlasa, metonimiya bir konseptual soha doirasidagi yaqinlik va assotsiativ munosabatlarga asoslanadi. Freym modellashtirish esa so‘z birikmasi tarkibidagi komponentlarning muayyan vaziyat, hodisa yoki tajriba modeli doirasidagi o‘zaro munosabatlarini ochib beradi. Maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi so‘z birikmalari misolida mazkur mexanizmlarning semantik, sintaktik va pragmatik xususiyatlari yoritiladi. Tadqiqot natijalari so‘z birikmalarining shakllanishida grammatik tuzilish bilan bir qatorda kognitiv jarayonlar ham muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi.References
1. Lakoff, G., & Johnson, M. Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press, 1980.
2. Lakoff, G. Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind. Chicago: University of Chicago Press, 1987.
3. Fillmore, C. J. “Frame Semantics.” In Linguistics in the Morning Calm. Seoul: Hanshin Publishing Company, 1982.
4. Langacker, R. W. Foundations of Cognitive Grammar. Stanford University Press, 1987.
5. Langacker, R. W. Cognitive Grammar: A Basic Introduction. Oxford University Press, 2008.
6. Kövecses, Z. Metaphor: A Practical Introduction. Oxford University Press, 2010.
7. Evans, V., & Green, M. Cognitive Linguistics: An Introduction. Edinburgh University Press, 2006.
8. Croft, W., & Cruse, D. A. Cognitive Linguistics. Cambridge University Press, 2004.
9. Talmy, L. Toward a Cognitive Semantics. MIT Press, 2000.
10. Radden, G., & Kövecses, Z. “Towards a Theory of Metonymy.” In The Cognitive Linguistics Reader, 1999.
11. Sayfullayeva, R. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent.
12. Nurmonov, A. O‘zbek tilshunosligi tarixi. Toshkent.