“MURAKKAB SHAXTA SHAMOLLATISH TARMOQLARIDA HAVO OQIMINI TAQSIMLASHNING OPTIMALLASH MODELI: ENERGIYA SARFI VA XAVFSIZLIK CHEGARALARI O‘RTASIDAGI MUVOZANAT”
Keywords:
murakkab shamollatish tarmog‘i, havo oqimini taqsimlash, optimallashtirish modeli, energiya sarfi, xavfsizlik chegarasi, ventilyator tezligini rostlash, aerodinamik qarshilik, shaxta ventilyatsiyasi, ko‘p mezonli optimallashtirish, resurs tejamkorligi, kon xavfsizligi, dinamik boshqaruv.Abstract
Maqolada murakkab shaxta shamollatish tarmoqlarida havo oqimini taqsimlashni optimallashtirish orqali energiya sarfini kamaytirish va bir vaqtning o‘zida xavfsizlik chegaralarini ta’minlash masalasi ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotning maqsadi shamollatish tarmog‘ining aerodinamik qarshiligi, ventilyator qurilmalarining ish rejimlari, rostlash regulyatorlarining joylashuvi va shaxta atmosferasiga qo‘yiladigan me’yoriy talablarni hisobga olgan holda havo oqimini taqsimlashning ko‘p mezonli optimallash modelini ishlab chiqishdan iborat. Usul sifatida tarmoq nazariyasi, aerodinamik qarshilik hisoblari, chiziqli va nolinear optimallashtirish, ko‘p mezonli optimallashtirish hamda kompyuter simulyatsiyasidan foydalaniladi. Modelda minimal havo sarfi, metan va chang konsentratsiyasi, harorat rejimi, avariya holatlari uchun zaxira koeffitsiyenti kabi xavfsizlik chegaralari cheklovlar sifatida qabul qilinadi. Maqolada modelning nazariy asoslari, optimallash mezonlari, cheklovlar tizimi va sinov simulyatsiyasi natijalari keltirilib, uning kon korxonalari shamollatish tizimlarini boshqarishda amaliy qo‘llanish imkoniyatlari asoslanadi.References
1. Wen, L., Wang, J., Wang, L., Wu, Z., & Zhong, D. (2026). Multi-objective airflow distribution optimization for mine ventilation networks using a hybrid intelligent optimization algorithm. Scientific Reports. https://doi.org/10.1038/s41598-026-66634-7
2. Optimization of mine ventilation energy consumption based on improved dung beetle algorithm. (2025). Scientific Reports, 15, 37582. https://doi.org/10.1038/s41598-025-15263-7
3. Yan, Z., Zhang, L., Wang, Y., Dang, L., & Fu, T. (2026). An intelligent airflow regulation method for mine ventilation networks based on MIST topological dimensionality reduction and the IDBO algorithm. Mathematics. https://doi.org/10.3390/math14091446
4. Safety implications of integrating battery-electric vehicles with ventilation-on-demand in underground mining: A simulation-driven study at Turquoise Ridge Mine. (2026). ScienceDirect. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2950276426000346
5. Energy savings through VOD (Ventilation-on-Demand) analysis in Indian underground coal mine. (2022). IEEE Xplore. https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/9874751
6. Optimization of mine ventilation fan speeds according to ventilation on demand and time of use tariff. (2015). Applied Energy (ScienceDirect). https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S030626191500306X
7. Integrating artificial intelligence into ventilation on demand: Current practice and future promises. (2026). Systematic Review (MDPI). https://www.mdpi.com/
8. Bajić, S., Gaćina, R., Crnogorac, L., & Urošević, K. (2026). Energy efficiency of modern underground mine ventilation control strategies: A critical review of research findings. University of Belgrade Repository. https://ume.rgf.bg.ac.rs/
9. Improving the energy efficiency of mine fan assemblages. (2015). ScienceDirect. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0959652615004592
10. Energy saving techniques for ventilation fans used in underground coal mines — A survey. (2015). Gale Academic OneFile. https://go.gale.com/
11. Optimization of airflow distribution in mine ventilation networks using the MOBWO algorithm. (2025). MDPI (Scilit). https://www.scilit.com/
12. A multi-objective intelligent method for generating mine ventilation feature graphs based on the adaptive NSGA-II algorithm. (2026). Mathematics (MDPI). https://www.mdpi.com/
13. Analysis of distribution method of designed air quantity in coal mine ventilation — A case study. (2024). Scientific Reports. https://link.springer.com/
14. Ventilation on Demand (VOD) for underground mine energy savings. (2026). Minetek. https://minetek.com/
15. Achieving energy efficiency with medium voltage variable speed drives for ventilation-on-demand in South African mines. (2019). ScienceDirect. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0959652619309845