O'ZBEKISTON TASHQI SAVDO BALANSI VA EKSPORT-IMPORT TARKIBINING STATISTIK TAHLILI (2021–2025)
Keywords:
tashqi savdo balansi, eksport, import, tashqi savdo aylanmasi, eksportning importni qoplash koeffitsiyenti, o'sish sur'ati, variatsiya koeffitsiyenti, korrelyatsiya, regressiya, diversifikatsiya, nomonetar oltin, O'zbekiston.Abstract
Ushbu maqolada O'zbekiston tashqi savdo balansi va eksport-import tarkibi 2021–2025-yillar uchun rasmiy statistika ma'lumotlari asosida tahlil qilingan. Tadqiqotning maqsadi tashqi savdo oqimlarining dinamikasini, tashqi savdo balansi kamomadining shakllanishini va eksport tarkibidagi konsentratsiyani statistik ko'rsatkichlar yordamida baholashdan iborat. Tadqiqot usullari sifatida zanjirli va o'rtacha yillik o'sish sur'ati, o'rtacha qiymat, standart og'ish, variatsiya koeffitsiyenti, eksportning importni qoplash koeffitsiyenti, tuzilma tahlili, o'sishga qo'shilgan hissa, Pirson korrelyatsiyasi va oddiy chiziqli regressiya qo'llanilgan; korrelyatsiyaning ishonchliligi t-mezon va Fisher o'zgartirishi bilan tekshirilgan. Natijalar shuni ko'rsatdiki, 2021–2025-yillarda eksport 16,6 mlrd dollardan 33,8 mlrd dollargacha (2,04 baravar, o'rtacha yillik o'sish 19,5%), import esa 25,5 mlrd dollardan 47,4 mlrd dollargacha (1,86 baravar, 16,8%) oshgan. Eksportning importni qoplash darajasi 65,1% dan 71,4% gacha yaxshilangan, kamomadning tashqi savdo aylanmasiga nisbati 21,1% dan 16,7% gacha kamaygan, biroq mutlaq kamomad 8,9 mlrd dollardan 13,5 mlrd dollargacha ko'paygan. Eksport va import darajalari o'rtasidagi bog'liqlik juda kuchli (r = 0,99): eksportning har bir qo'shimcha dollari taxminan 1,25 dollar importga to'g'ri kelgan. 2025-yilda eksportning 29,3% ini nomonetar oltin, 28,9% ini xizmatlar tashkil etgan va ikkalasi eksport o'sishining taxminan 70% ini ta'minlagan. Tashqi savdo aylanmasining taxminan 48% i beshta hamkor davlat hissasiga to'g'ri keladi. Asosiy xulosa: kamomad nisbiy ma'noda qisqarmoqda, ammo eksportning oltin va xizmatlarga tayanishi hamda importning yuqori sezgirligi balans barqarorligini cheklaydi. Maqolada O'zbekiston uchun amaliy takliflar ishlab chiqilgan.References
1. Ricardo, D. (1817). On the principles of political economy and taxation. London: John Murray.
2. Krugman, P.R., Obstfeld, M., & Melitz, M.J. (2018). International economics: Theory and policy (11th ed.). Pearson.
3. Alexander, S.S. (1952). Effects of a devaluation on a trade balance. IMF Staff Papers, 2(2), 263-278.
4. Lerner, A.P. (1944). The economics of control: Principles of welfare economics. New York: Macmillan.
5. Magee, S.P. (1973). Currency contracts, pass-through, and devaluation. Brookings Papers on Economic Activity, 1973(1), 303-325.
6. Prebisch, R. (1950). The economic development of Latin America and its principal problems. New York: United Nations.
7. Balassa, B. (1965). Trade liberalisation and “revealed” comparative advantage. The Manchester School, 33(2), 99-123.
8. Hirschman, A.O. (1945). National power and the structure of foreign trade. Berkeley: University of California Press.
9. Hausmann, R., Hwang, J., & Rodrik, D. (2007). What you export matters. Journal of Economic Growth, 12(1), 1-25.
10. Sachs, J.D., & Warner, A.M. (1995). Natural resource abundance and economic growth. NBER Working Paper No. 5398.
11. Frankel, J.A., & Romer, D. (1999). Does trade cause growth? American Economic Review, 89(3), 379-399.
12. Gujarati, D.N., & Porter, D.C. (2009). Basic econometrics (5th ed.). McGraw-Hill.
13. National Statistics Committee of the Republic of Uzbekistan (2026). Foreign trade turnover of the Republic of Uzbekistan: preliminary data for January-December 2025 (press release, 21.01.2026). https://stat.uz/img/news/press-reliz-en-_p94457.pdf (murojaat sanasi: 28.10.2026).
14. Statistics Agency under the President of the Republic of Uzbekistan (2025). Foreign trade turnover of the Republic of Uzbekistan: January-December 2024 (press release). https://stat.uz/img/press_reliz_tashi_savdo_eng_yanvar-dekabr_2024_p18901.pdf (murojaat sanasi: 28.10.2026).
15. Kun.uz (2024, January 22). Uzbekistan's foreign trade turnover reached $62.6 billion in 2023. https://kun.uz/en/news/2024/01/22/uzbekistans-foreign-trade-turnover-reached-626-billion-in-2023 (murojaat sanasi: 28.10.2026).
16. Interfax (2024, January 22). Uzbekistan's foreign trade turnover rises 23.9% in 2023. https://interfax.com/newsroom/top-stories/98642/ (murojaat sanasi: 28.10.2026).
17. Kun.uz (2022, January 19). Foreign trade turnover of Uzbekistan at $42.1 billion in 2021. https://kun.uz/en/news/2022/01/19/foreign-trade-turnover-of-uzbekistan-at-421-billion-in-2021 (murojaat sanasi: 28.10.2026).
18. Daryo (2026, January 22). Uzbekistan's foreign trade turnover rises 20.7% to $81.2bn in 2025. https://daryo.uz/en/2026/01/22/uzbekistans-foreign-trade-turnover-rises-207-to-812bn-in-2025/ (murojaat sanasi: 28.10.2026).
19. Daryo (2025, December 23). Uzbekistan's foreign trade turnover reaches $72.8bn in 11M25. https://daryo.uz/en/2025/12/23/uzbekistans-foreign-trade-turnover-reaches-728bn-in-11m25-up-218-yy/ (murojaat sanasi: 28.10.2026).
20. Fergana Agency (2025). Uzbekistan records $37 billion in foreign trade in first half of 2025. https://en.fergana.agency/news/139095/ (murojaat sanasi: 28.10.2026).
21. National Statistics Committee of the Republic of Uzbekistan (2025). Uzbekistan's foreign trade turnover exceeded $72 billion, January-November 2025. https://stat.uz/en/press-center/news-of-committee/65951-zbekistonning-tash-i-savdo-ajlanmasi-72-mlrd-dollardan-oshdi-3 (murojaat sanasi: 28.10.2026).
22. Kun.uz (2025, January 21). Uzbekistan's foreign trade turnover hit $66 billion in 2024. https://kun.uz/en/news/2025/01/21/uzbekistans-foreign-trade-turnover-hit-66-billion-in-2024 (murojaat sanasi: 28.10.2026).