KIBER-FIRIBGARLIK VA PLASTIK KARTALARDAN PUL O‘G‘IRLANISHI: O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY TAHDIDLAR, SABABLAR, OQIBATLAR VA HIMOYALANISH USULLARI

Authors

  • Shakirova Nigora Axralovna Author
  • Ibrohimov Asliddin G'ayratjon o'g'li Author

Keywords:

kiber-firibgarlik, plastik karta, masofaviy bank xizmatlari, fishing, vishing, SIM-swap, gistogramma, chastota poligoni, taqsimlangan mas’uliyat, antifrod monitoring, SCA, Markaziy bank

Abstract

Ushbu tadqiqot ishida O‘zbekiston Respublikasi bank-moliya tizimida jadal raqamlashtirish jarayonlari sharoitida plastik kartalar va masofaviy bank xizmatlari (MBX) orqali sodir etilayotgan kiber-firibgarlik jinoyatlarining ko‘lamiligi, paydo bo‘lish sabablari, tarkibiy tuzilishi hamda ularga qarshi kurashishning zamonaviy mexanizmlari har taraflama tahlil qilingan. Maqolada O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, IIV Kiberxavfsizlik markazi hamda Statistika agentligining rasmiy ma’lumotlari asosida 2020–2025-yillardagi dinamik o‘zgarishlar o‘rganilgan. Tadqiqot davomida kiberjinoyatlarning turlari bo‘yicha chastotali taqsimoti (gistogramma) va dinamikasi (chastota poligoni) qurilib, statistik qonuniyatlar ko‘rsatib berilgan. Shuningdek, Yevropa Ittifoqi (PSD2/SCA), Buyuk Britaniya (APP Reimbursement) va Singapur (Shared-Responsibility Model) xalqaro tajribasi tahlil qilinib, O‘zbekiston amaliyotiga tatbiq etish imkoniyatlari baholangan. Tadqiqot yakunida bank, telekom operatorlari, regulyator va foydalanuvchilar o‘rtasidagi taqsimlangan mas’uliyat modelini joriy etish bo‘yicha amaliy takliflar ilgari surilgan.

References

1. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni. To‘lovlar va to‘lov tizimlari to‘g‘risida (ZRU-589). 2019-yil 1-noyabr.

2. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni. Kiberxavfsizlik to‘g‘risida (ZRU-764). 2022-yil 15-aprel.

3. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Bank tizimi va to‘lov infratuzilmasi bo‘yicha yillik statistik axborotnomalar (2020–2025). https://cbu.uz

4. O‘zbekiston Respublikasi IIV Kiberxavfsizlik markazi. Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish va kiber-profilaktika hisobotlari (2022–2025). https://cyber.iov.uz

5. Abdumutalova, M. (2024). Raqamli iqtisodiyotda tijorat banklarining operatsion xatarlarini boshqarish va kiberxavfsizlik. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, 12(2), 45-52.

6. Baxodirov, A., & Samarov, U. (2026). O‘zbekistonda plastik karta firibgarligi va ijtimoiy muhandislik tahdidlarining Huquqiy va texnik tahlili. Moliya va Bank Huquqi Jurnali, 4(1), 112-128.

7. Cologgi, M. (2023). The impact of Strong Customer Authentication (SCA) under PSD2 on card fraud in the European Union. Journal of Financial Crime, 30(4), 1015-1031.

8. Grafova, E. (2025). Psychological mechanisms of social engineering in financial vishing and phishing. Cyberpsychology and Behavior Analysis, 18(1), 88-104.

9. Ngan, C. (2025). Evaluating the UK's APP Fraud Reimbursement Regime: Balancing consumer protection and moral hazard. Banking & Financial Services Law Review, 40(3), 310-329.

10. Parmar, A., Patel, K., & Shah, R. (2026). Mitigating SIM-Swap vulnerabilities in multi-factor authentication systems using shared telecom APIs. IEEE Transactions on Network and Service Management, 23(2), 540-552.

11. Sabirovna, N. (2025). O‘zbekistonda kiberjinoyatchilik statistikasi va uning rivojlanish tendensiyalari tahlili. Statistika va Iqtisodiy Tadqiqotlar, 3(1), 67-79.

12. Valiyev, B., & Kotāne, I. (2024). Development of non-cash payment systems and FinTech infrastructure in Uzbekistan. Economic Science for Rural Development, 58, 201-212.

Published

2026-10-31