QON BOSIMI ORTIDAGI SIRLAR: ARTERIAL GIPERTONIYANING GENETIK VA BIOLOGIK MEXANIZMLARI.
Keywords:
Arterial gipertoniya, qon bosimi, molekulyar mexanizmlar, genetika, poligenik irsiylanish, renin–angiotenzin–aldosteron tizimi, endoteliy, oksidlovchi stress, natriy muvozanati, epigenetika.Abstract
Ushbu maqolada arterial gipertoniyaning rivojlanishida ishtirok etuvchi genetik, molekulyar va fiziologik mexanizmlar tahlil qilinadi. Jahon sog’liqni saqlash tashkilotining 2023-yilgi hisobotiga ko’ra, dunyoda 30–79 yoshdagi taxminan 1,28 milliard odam gipertoniyadan aziyat chekadi. Ko’pchilik hollarda (taxminan 90–95%) gipertoniyaning aniq bitta sababini topib bo’lmaydi. Bunday shakl essensial (birlamchi) gipertoniya deb ataladi. Zamonaviy fan uni yagona kasallik emas, balki genetik moyillik, atrof-muhit va ko’plab biologik tizimlar o’zaro ta’sirining natijasi sifatida ko’radi. Shuningdek, gipertoniyaning irsiy xususiyatlari, poligenik tabiatga ega ekanligi va genetik omillarning turmush tarzi bilan o‘zaro ta’siri ko‘rib chiqiladi. Zamonaviy ilmiy adabiyotlar tahlili arterial gipertoniyani ko‘p omilli kasallik sifatida tushunish, uning xavfini erta baholash va individual profilaktika hamda davolash yondashuvlarini rivojlantirish muhimligini ko‘rsatadi.References
1. World Health Organization. Hypertension. Fact sheet, 25 September 2025. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hypertension
2. McEvoy J. W., McCarthy C. P., Bruno R. M., et al. 2024 ESC Guidelines for the management of elevated blood pressure and hypertension. European Heart Journal. 2024
45(38):3912–4018. https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehae178
3. Genome-wide analysis in over 1 million individuals of European ancestry yields improved polygenic risk scores for blood pressure traits. Nature Genetics. 2024
56:778–791. https://doi.org/10.1038/s41588-024-01714-w
4. Update in genetic and epigenetic causes of hypertension. Cellular and Molecular Life Sciences. 2024
Downloads
Published
2026-11-06
Issue
Section
Articles