DALTONIZM FIZIOLOGIYASI, GENETIK MEXANIZMLARI VA HAYOT SIFATINI OSHIRISHDA ZAMONAVIY TIBBIY-TEXNIK YONDASHUVLAR
Keywords:
Daltonizm, rang ajratish disfunksiyasi, fotoreseptor konuslar, opsin genlari, X-xromosoma, EnChroma, gen terapiyasiAbstract
Daltonizm (rang ajratish qobiliyatining buzilishi) dunyo aholisi orasida, xususan erkaklarda keng tarqalgan genetik patologiya hisoblanadi. Ranglarni toʻgʻri idrok etolmaslik inson hayot sifatiga, kasbiy faoliyatni tanlashga va kundalik xavfsizlikka bevosita ta'sir koʻrsatadi. Soʻnggi yillarda genetik oftalmologiya va optik biotexnologiyalarning rivojlanishi daltonizmni korreksiya qilish va hatto davolashning yangi istiqbollarini ochib bermoqda. Ushbu maqolada daltonizmning toʻr parda (retina) darajasidagi fiziologik va genetik mexanizmlarini yoritish, uning tipologiyasini va zamonaviy diagnostika usullarini tahlil qilish hamda optik va gen-terapevtik yondashuvlarni ilmiy baholash nazarda tutilgan. Daltonizmning asosiy sababi X-xromosomadagi opsin genlarining mutatsiyasidir. Spektral filtrlarga ega optik linzalar hamda AAV-vektorlarga asoslangan eksperimental gen terapiyasi rang idrokini tiklashda yuqori samaradorlik koʻrsatmoqda.References
1. Nature hamda Vision Research jurnallaridagi visual pigmentlar va
trixromatiya fiziologiyasiga bagʻishlangan fundamental tajribaviy ishlarga tayanildi.
2. J. Nathans va hammualliflarning Science hamda Neuron jurnallarida
chop etilgan visual opsin genlari klonlanishi va mutatsion tahlillariga asoslanildi.
3. IOVS hamda Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)
jurnallarida eʼlon qilingan fotoreseptor pigmentlarining spektral tuningsizlanishi
boʻyicha tahlillarga tayanildi.
4. Surveys of Ophthalmology va Ophthalmic and Physiological Optics
jurnallarida chop etilgan klinik tasniflash mezonlariga tayanildi.
5. British Journal of Ophthalmology va Journal of the Optical Society of
America (JOSA) jurnallarida chop etilgan optometrik diagnostika standartlariga
asoslanildi.
6. IOVS hamda American Journal of Human Genetics jurnallarida e'lon
qilingan molekulyar oftalmologiya materiallaridan foydalanildi.
7. Optics Express va IOVS jurnallarida eʼlon qilingan spektral notchfiltrlar va neyro-vizual korreksiya tajribalari materiallariga asoslanildi.
8. IEEE Transactions on Visualization and Computer Graphics va ACM
Transactions on Accessible Computing ilmiy jurnallari materiallaridan foydalanildi.
9. J. Neitz va M. Neitz muallifligidagi Nature hamda Molecular Therapy
jurnallarining AAV-vektorli gen terapiyasi klinik sinov materiallariga tayanildi.