JUNG‘OR XONLIGI VA QING IMPERIYASI: XVIII ASRDA MARKAZIY OSIYODAGI GEOSIYOSIY RAQOBAT VA UNING OQIBATLARI
Keywords:
Jung‘or xonligi, Qing imperiyasi, Markaziy Osiyo, Markaziy Yevrosiyo, geosiyosiy raqobat, Oyratlar, Jung‘oriya, Sharqiy Turkiston, Qozoq xonliklari, XVIII asr.Abstract
Mazkur maqolada XVIII asrda Jung‘or xonligi va Qing imperiyasi o‘rtasida kechgan siyosiy, harbiy va geosiyosiy raqobat hamda uning Markaziy Osiyodagi siyosiy jarayonlarga ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqotda Jung‘or xonligining XVIII asr boshlaridagi siyosiy-harbiy mavqei, Qing imperiyasining Ichki Osiyo yo‘nalishidagi siyosati, ikki davlat manfaatlarining to‘qnashuvi va qarama-qarshilikning asosiy bosqichlari ko‘rib chiqiladi. Ayniqsa, 1720–1740-yillardagi harbiy-diplomatik munosabatlar, 1745-yilda Galdan-Tseren vafotidan keyingi Jung‘or xonligidagi siyosiy beqarorlik va 1755–1758-yillardagi Qing yurishlari alohida tahlil qilinadi. Tadqiqotda Jung‘or xonligining tugatilishi faqat ikki davlat o‘rtasidagi harbiy kurashning yakuni sifatida emas, balki Markaziy Yevrosiyodagi kuchlar muvozanatining o‘zgarishiga olib kelgan geosiyosiy burilish sifatida baholanadi. Shuningdek, Jung‘or davlatining yo‘q qilinishi natijasida Qing imperiyasining Ili va Jung‘oriya hududlaridagi mavqei kuchaygani, Qozoq xonliklari uchun yangi chegaraviy-siyosiy sharoit yuzaga kelgani hamda Sharqiy Turkistondagi siyosiy jarayonlar yangi imperiyaviy tizim doirasida rivojlanganligi ko‘rsatiladi. Tadqiqot Jung‘or–Qing qarama-qarshiligining oqibatlarini Markaziy Osiyodagi kengroq siyosiy jarayonlar bilan bog‘liq holda tushuntirishga qaratilgan.References
1. Perdue, P. C. (2005). China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia. Cambridge, MA: Harvard University Press. Nashriyot/kitob ma’lumoti
2. Millward, J. A. (2021). Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Revised and Updated Edition. New York: Columbia University Press. Columbia University Press
3. Millward, J. A. (1998). Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759–1864. Stanford: Stanford University Press. Stanford University Press ma’lumoti
4. Dunnell, R. W., Elliott, M. C., Forêt, P., & Millward, J. A. (Eds.). (2004). New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde. London–New York: Routledge. Routledge
5. Brophy, D. (2023). The Qing Extermination of the Zünghars. In The Cambridge World History of Genocide (pp. 292–311). Cambridge: Cambridge University Press. DOI: 10.1017/9781108765480.013. Cambridge University Press
6. Soucek, S. (2000). A History of Inner Asia. Cambridge: Cambridge University Press. Cambridge University Press
7. Bregel, Y. (2000). Central Asia VII. In the 18th–19th Centuries. Encyclopaedia Iranica, Vol. V. Encyclopaedia Iranica
8. Kitinov, B., & Liu, Q. (2021). The periodization of the relations between Dzungaria and Tibet in the first half of the 18th century. Orientalistica, 4(1), 77–95. DOI: 10.31696/2618-7043-2021-4-1-077-095. Maqola ma’lumoti
9. Lkhagvasuren, E. (2025). Comparative study of Galdantseren Khan’s Oirat letter sent to a Khalkha nobleman Tseren in 1737. Written Monuments of the Orient, 11(2), 13–29. DOI: 10.55512/wmo642633. Maqola ma’lumoti
10. Onuma, T. (2010). A Collection of the Kazakh Documents Addressed to the Qing Dynasty. Tokyo: Toyo Bunko. Tadqiqot materiali
11. Qing Dynasty. Pingding Zhungar fanglüe (平定準噶爾方略). Qing imperiyasining Jung‘orlarga qarshi harbiy yurishlari va XVIII asrdagi Qing–Jung‘or munosabatlariga oid rasmiy tarixiy manba. National Palace Museum — Qing hujjatlari
12. Kukeev, D. (2018). On Some Features of Qing Multilingual Sources on the History of the Oirats (“Fanglue”, “Zouzhe”). Oriental Studies, 8(1). Maqola ma’lumoti