DON YETKAZIB BERUVCHI MAMLAKATLARNING JAHON BOZORIDAGI XALQARO RAQOBATBARDOSHLIGI

Authors

  • Pardayev Xusniddin Jahongir oʻgʻli Author
  • Ibrohim Radjabovich Mavlonov Author

Keywords:

xalqaro raqobatbardoshlik, don bozori, taqqoslama ustunlik (RCA), Porter olmosi, bugʻdoy eksporti, FAO narx indeksi, oziq-ovqat xavfsizligi, logistika unumdorligi indeksi (LPI), Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi, agrar tashqi savdo.

Abstract

Mazkur maqolada jahon don bozorida yetakchi eksportchi mamlakatlarning (Rossiya, AQSH, Kanada, Avstraliya, Ukraina, Argentina, Fransiya) xalqaro raqobatbardoshligi tahlil qilinadi. Tadqiqotning dolzarbligi soʻnggi besh yilda geosiyosiy beqarorlik, iqlim oʻzgarishi va logistik zanjirlardagi uzilishlar sharoitida global don bozorining tarkibiy oʻzgarishlarga uchragani bilan izohlanadi. Maqolada D. Rikardo, B. Balassa, M. Porter va P. Krugmanning nazariy yondashuvlari asosida raqobatbardoshlikni baholash uslubiyoti shakllantirilgan, xususan taqqoslama ustunlik indeksi (RCA) tamoyillariga tayangan proksi-tahlil qoʻllanilgan. FAO, USDA FAS va Jahon banki (LPI) ning 2015–2026 yillar oraligʻidagi rasmiy statistik maʼlumotlari asosida jahon don ishlab chiqarishi, eksport hajmlari va narx indekslari dinamikasi tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, Rossiya, Avstraliya va Kanada bugʻdoy eksportida barqaror ustunlikka ega boʻlib, ularning jamlangan bozor ulushi 45 foizdan oshadi, AQSHning ulushi esa soʻnggi oʻn yilda muttasil pasayish tendensiyasiga ega. Oʻzbekiston misolida mamlakatning don importiga bogʻliqligi,xususan Qozogʻistondan import hajmining 2022–2025 yillarda 57 foizga oʻsgani aniqlandi. Maqola yakunida Oʻzbekistonning don xavfsizligini mustahkamlash va eksport salohiyatini (un mahsulotlari orqali) oshirish boʻyicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.

References

1. Oʻzbekistonda don ekin maydonlarini kengaytirish imkoniyati cheklangan

sharoitda, suv tejamkor irrigatsiya texnologiyalarini (tomchilatib sugʻorish)

joriy etish orqali hosildorlikni oshirish zarur.

2. Yuqori hosildorli va qurgʻoqchilikka chidamli bugʻdoy navlarini ilmiytadqiqot institutlari bilan hamkorlikda ishlab chiqish va joriy etish tavsiya

etiladi.

3. Un va boshqa qayta ishlangan don mahsulotlari eksportini Afgʻoniston

bozoridan tashqari Markaziy Osiyo va Kavkaz mintaqalariga kengaytirish

maqsadga muvofiq.

4. Qozogʻiston va Rossiya bilan uzoq muddatli davlatlararo don yetkazib berish

shartnomalarini imzolash orqali import barqarorligini taʼminlash lozim.

5. Milliy don zaxirasi tizimini FAO tavsiyalariga muvofiq kamida 3–4 oylik

isteʼmol hajmi darajasida saqlash tavsiya etiladi.

6. Temiryoʻl va chegara oʻtkazish punktlarining logistik quvvatini oshirish

orqali import-eksport operatsiyalari xarajatlarini kamaytirish zarur.

7. Un tegirmonlari sanoatida zamonaviy qayta ishlash texnologiyalarini joriy

etish orqali qoʻshilgan qiymatni oshirish tavsiya etiladi.

8. Fermerlar uchun agrosugʻurta tizimini rivojlantirish orqali iqlim xavflaridan

himoyalanishni kuchaytirish lozim.

9. Don yetishtirish va qayta ishlash zanjirida raqamli monitoring tizimlarini

(masofadan turib hosil bashorati) joriy etish tavsiya etiladi.

10. Davlat tomonidan don yetishtiruvchi fermer xoʻjaliklariga subsidiya va

imtiyozli kredit dasturlarini kengaytirish zarur.

11. Mintaqaviy don savdosida narx beqarorligini yumshatish uchun Markaziy

Osiyo davlatlari oʻrtasida hamkorlik platformasini shakllantirish tavsiya

etiladi.

12. Yer resurslaridan foydalanishda paxta-gʻalla almashinuvi tizimini iqtisodiy

samaradorlik nuqtai nazaridan qayta koʻrib chiqish maqsadga muvofiq.

13. Eksport salohiyatini oshirish uchun un mahsulotlari sifat standartlarini

xalqaro talablarga (ISO, HACCP) moslashtirish zarur.

14. Oliy taʼlim va ilmiy-tadqiqot muassasalarida agrar iqtisodiyot va don savdosi

boʻyicha mutaxassislar tayyorlashni kuchaytirish tavsiya etiladi.

15. Kelgusi tadqiqotlarda toʻliq Balassa RCA va panel regressiya modellarini

qoʻllash orqali Oʻzbekiston va qoʻshni mamlakatlar boʻyicha

chuqurlashtirilgan miqdoriy tahlil olib borish tavsiya etiladi.

Published

2026-08-13