QORAQALPOG‘ISTON ARXEOLOGIK MEROSI VA SUN’IY INTELLEKT: VIRTUAL REKONSTRUKSIYA HAMDA 3D TEXNOLOGIYALARI ISTIQBOLLARI
Keywords:
Qoraqalpog‘iston arxeologiyasi, qadimgi Xorazm, madaniy meros, 3D modellashtirish, sun’iy intellekt, virtual rekonstruksiya, raqamli tarix, LiDARAbstract
mazkur tizesda Qoraqalpog‘iston Respublikasi hududidagi qadimiy arxeologik yodgorliklar va madaniy meros obyektlarini saqlab qolish hamda ommalashtirishda 3D modellashtirish va sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining o‘rni tadqiq etilgan. Orolbo‘yi ekologik inqirozi sharoitida tarixiy obidalarning jadal yemirilish jarayonlarini to‘xtatish uchun an’anaviy usullar bilan birga raqamli innovatsiyalarni (xususan, LiDAR skanerlash va fotogrammetriya) qo‘llash zarurati ilmiy asoslangan. Shuningdek, qisman vayron bo‘lgan artefaktlarni virtual rekonstruksiya qilish, manbashunoslik tahlillarini optimallashtirish va mintaqa turizm salohiyatini oshirishda “Raqamli tarix” (Digital History) konsepsiyasining metodologik afzalliklari ochib berilgan.References
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Moddiy madaniy meros obyektlarini
muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi 2018-yil 19-dekabrdagi PQ-4068-son Qarori // Qonun hujjatlari
ma’lumotlari milliy bazasi, 20.12.2018-y., 07/18/4068/2345-son.
2. Babadjanov G‘.B. Qoraqalpog‘iston arxeologik yodgorliklari va ularni saqlash
muammolari. – Nukus: Qoraqalpog‘iston, 2019. – 184 b.
3. Kamalov M.A., Jumanov A.R. Madaniy meros obyektlarini ta’mirlash va qayta
tiklashda axborot texnologiyalaridan foydalanish // O‘zbekiston tarixi jurnali. –
Toshkent, 2021. – № 3. – B. 45-52.
4. Raxmanov A.N. Qadimgi Xorazm mudofaa inshootlari va ularning tarixiy
evolyutsiyasi. – Toshkent: Fan, 2017. – 212 b.
5. Toshev O.T. Arxeologiyada 3D formatlashtirish va virtual reallik: muammo va
yechimlar // Xorazm Ma’mun akademiyasi axborotnomasi. – Xiva, 2022. – № 5. –
B. 112-118.
6. Xo‘jayev M.X. Ochiq osmon ostidagi muzeylar va ularning turistik salohiyati
(Qoraqalpog‘iston Respublikasi misolida). – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020. – 156 b.
7. Толстов С.П. Древний Хорезм. Опыт историко-археологического
исследования. – Москва: Издательство МГУ, 1948. – 352 с.
8. Ягодин В.Н., Беттс А.В. Золотое кольцо Хорезма: Археологические
памятники Каракалпакстана. – Ташкент: San'at, 2015. – 128 с. 9. Коробов Д.С.
Основы геоинформатики в археологии. – Москва: Издательство МГУ, 2011.
– 224 с.
10. Леонтьев А.В., Смирнов А.С. Использование технологий искусственного
интеллекта и 3D-моделирования для виртуальной реконструкции
разрушенных памятников архитектуры // Археология и геоинформатика. –
Москва, 2020. – Вып. 9. – С. 78-85.
11. Рузиев М.А. Проблемы сохранения объектов культурного наследия в
условиях экологического кризиса Приаралья // Вестник Каракалпакского
отделения АН РУз. – Нукус, 2019. – № 2. – С. 34-41.
12. Forte M. Cyber-Archaeology and Grand Narratives. – New York: Springer,
2018. – 245 p.
13. Minardi M. Ancient Chorasmia: A Polity Between the Semi-Nomadic and
Sedentary Cultural Areas of Central Asia. – Leuven: Peeters, 2015. – 340 p.
14. Remondino C., Rizzi A. 3D Technologies for Cultural Heritage: Current State
and Perspectives // Journal of Cultural Heritage. – Paris, 2021. – Vol. 48. – P. 13-
24.
15. Smith J.L., Brown A. Artificial Intelligence and Machine Learning in
Archaeological Site Reconstruction // Digital Applications in Archaeology and
Cultural Heritage. – London, 2022. – Vol. 24. – P. 55-67